FUNKCJONOWANIE UCZESTNIKÓW PROGRAMU "DUET" W WARUNKACH WOLNOŚCIOWCYH:

  
 
 
 

 Narzędzie

  
 
Narzędziem do badania osadzonych była ankieta ewaluacyjna opracowana przez grupę specjalistów pracujących w DPS oraz w Areszcie Śledczym. Ankieta ta składała się z trzech części:->pobierz wzór
  
       
  Część I
  • dotyczyła sytuacji rodzinnej, zawodowej, emocjonalnej byłego osadzonego po opuszczeniu więzienia,
    • 6 pytań o charakterze zamkniętym,
    • 11 pytań otwartych
  
  Część II
  • dotyczyła oceny programu "Duet" przez byłego beneficjanta programu z perspektywy czasu,
    • 4 pytania otwarte
  
  Część III
  • dotyczyła zagadnień związanych z pobytem na terapii odwykowej w więzieniu, dalszego leczenia w warunkach wolnościowych, spożywania alkoholu po wyjściu na wolność
    • 8 pytań zamkniętych
    • 3 pytania otwarte
  
 
Forma ankiety oraz jej przeznaczenie - ocena projektu jak i wpływu tego projektu na sposób życia, zmiany itp. po wyjściu na wolność poprzez grupę byłych jego beneficjentów - osadzonych w Areszcie Śledczym w Krakowie Podgórzu, pracujących z osobami niepełnosprawnymi powoduje, że ma ona charakter przede wszystkim opisowy i oceniający. Nie jest to, zatem wystandaryzowane narzędzie badawcze. Celem wykonanej ankiety jest jedynie:
  
 
  • indywidualna ocena programu w badanej grupie,
  • wpływu programu na życie byłych beneficjentów w warunkach wolnościowych,
  • ustalenie w jaki sposób żyją, jak radzą sobie byli beneficjenci na wolności,
  • uzyskanie informacji na temat dalszego leczenia odwykowego,
  • uzyskanie informacji na temat abstynencji,
  • uzyskanie informacji na temat aktualnego życia rodzinnego, zawodowego,
  • ocena możliwości wykorzystania doświadczeń zdobytych w trakcie trwania programu w zmianie dotychczasowego stylu życia osadzonego.
  
     
 

Grupa badanych

  
 
Grupą docelową, dla której została opracowana ankieta ewaluacyjna jest 9 osób, mężczyzn pracujących w Domu Pomocy Społecznej w Krakowie przy ulicy Łanowej 41 b z osobami niepełnosprawnymi, którzy opuścili już więzienie i przebywają na wolności. Grupa ta to byli osadzeni w Areszcie Śledczym przy ulicy Czarnieckiego 3 w Krakowie. Osoby te pracowały zgodnie z zasadami zawartymi w programie "Duet" w okresie od 1 września 2002 roku do 30 czerwca 2003 roku w II i IV dziale opiekuńczo - terapeutycznym w DPS. Z grupy 9 osób, do których została wysłana ankieta, odpowiedź uzyskano od 8 osób. Brakująca osoba zmieniła adres zamieszkania i nie jest w kontakcie z żadną z instytucji.
 
     
 

Procedura badawcza

  
 
Opracowana przez zespół ankieta została rozesłana do byłych beneficjentów programu "Duet" w miesiącu sierpniu 2003 prośbą o jej wypełnienie i odesłanie na adres jednej z instytucji.
  
     
 

Prezentacja i analiza wyników ankiety

  
 
Jak już zaznaczono najważniejszym celem ankiety rozesłanej do byłych więźniów, pracujących w Domu Pomocy Społecznej w Krakowie było uzyskanie informacji na temat w jaki sposób żyją, funkcjonują w warunkach wolnościowych. Obok tego, zespół specjalistów pracujących w programie "Duet", chciał uzyskać ocenę tegoż programu, ale w innej perspektywie. W pierwszej kolejności chodzi o zmianę perspektywy czasowej, ponieważ oceny dokonują byli beneficjenci programu już po odbyciu kary pozbawienia wolności. Z drugiej strony ważną perspektywą oceny tego programu staje się zmiana warunków życia osób oceniających - z izolacji więziennej na życie w wolności, z rodziną itp.
 
     
 
W grupie 8 osób, które odpowiedziały na wysłaną ankietę czas od opuszczenia zakładu karnego do otrzymania ankiety wyglądał następująco:
  
     
 

Czas przebywania na wolności

Ilość osób

3 miesiące

3

5 miesięcy

1

7 miesięcy

2

8 miesięcy

2
 
     
 
Istotną kwestią w funkcjonowaniu byłych beneficjentów programu na wolności jest ich sytuacja życiowa związana przede wszystkim z:
  
 
  • relacjami z rodziną,
  • sytuacją zawodową (czy i w jaki sposób pracuje były osadzony).
  
     
 
W grupie byłych beneficjentów programu relacje z rodziną oraz sytuacją mieszkaniowa wygląda w sposób następujący:
  
     
 
Miejsce zamieszkania
Zmiana miejsca zamieszkania (inne miasto itp.)
Wynajęte mieszkanie
3 os
TAK
NIE
Z rodziną
4 os
6 osób
2 osoby
Ośrodek readaptacyjny
1 os
 
       
RELACJE Z RODZINĄ
Czy utrzymywany jest kontakt z rodziną
Tak - 8 osób
Formy kontaktu
  • telefoniczny i sporadyczne wizyty
  • wspólne mieszkanie
  • regularne wizyty w domu rodzinnym
  • spotkania z dziećmi
  • odwiedziny rodziny w nowym miejscu zamieszkania
     
 
Każda z osób pracujących w programie "Duet" - byłych osadzonych, za jedną z najważniejszych spraw życiowych, które powinny być uregulowane po wyjściu na wolność uznała znalezienie pracy. W grupie ankietowanych osób ich sytuacja zawodowa wygląda w sposób następujący:
  
     

SYTUACJA ZAWODOWA

Czy ankietowany szukał pracy

Tak - 8 osób

Czy aktualnie ankietowany pracuje

tak

Nie

7 osób

1 osoba

Czy praca ta wiąże się z podpisaną umową o pracę

tak

Nie

5 osób

2 osoby

Jakie formy dokształcania zostały podjęte przez ankietowanego
  • kurs zawodowy 2 osoby
  • szkoła średnia 1osoba
  • prawo jazdy 1osoba

Trudności w poszukiwaniach pracy
  • brak pracy w miejscu zamieszkania
  • mała atrakcyjność ofert pracy
  • proponowane niskie zarobki
  • bez trudności
     
 

Zgodnie z założeniami programu "Duet", jednym z jego celów była pomoc osadzonym w ich przygotowaniu do opuszczenia zakładu karnego, do ponownego spotkania z rodzinami, znajomymi a szerzej do ponownego kontaktu ze społeczeństwem w warunkach wolnościowych. Obserwacja osadzonych odbywających karę pozbawienia wolności, pracujących w ramach programu oraz rozmowy z nimi pokazały nam, że jedną z największych obaw tych osób jest to, w jaki sposób zostaną przyjęci przez najbliższe otoczenie. Bardzo ważną kwestią w tym pierwszym okresie jest zatem otrzymane wsparcie od innych osób. Byli beneficjenci programu zostali zapytani zatem, jak zostali przyjęci przez otoczenie, środowisko oraz kto w tym pierwszym okresie udzielił im największego wsparcia.

W opinii ankietowanych pierwszy kontakt z otoczeniem oceniają raczej jako pozytywny, choć wspominane są takie odczucia ankietowanych jak:

  
 
  • dystans otoczenia - 1 osoba,
  • poczucie wyobcowania w niektórych sytuacjach - 1 osoba,
  • wstyd ankietowanego w relacjach z niektórymi osobami - 1 osoba,
  • odczucie, że niektóre osoby z otoczenia odczuwają lek w kontakcie z ankietowanym - 1 osoba.
  
     
 
Do osób, które udzieliły ankietowanym największego wsparcia po wyjściu na wolność, zdaniem ankietowanych należą:
  
 
  • matka - 3 wskazania,
  • rodzina - 2 wskazania,
  • rodzeństwo - 2 wskazania,
  • osoby z DPS - 1 wskazanie,
  • osoby z AS - 1 wskazanie,
  • przyjaciele, znajomi - 3 wskazania.
  
     
 
Osoby pracujące w programie "Duet", uzależnione od alkoholu, w trakcie odbywania kary pozbawienia wolności uczestniczyły w terapii odwykowej. Program "Duet" w swoich założeniach bardzo mocno odwoływał się do zagadnienia trzeźwości poprzez pokazywanie możliwości życia na trzeźwo, w którym istnieje obowiązek pracy, konieczność budowania relacji z innymi osobami w trakcie wykonywania powierzonych obowiązków czy troski o swoich najbliższych, rodzinę. Niebezpieczeństwo powrotu do alkoholu byłych osadzonych jest jednym z największych zagrożeń w budowaniu nowego życia. Omawiana ankieta zawierała kilka pytań w sposób bezpośrednio odnoszący się do ponownego picia oraz do podjęcia dalszej terapii odwykowej byłych osadzonych. Ankietowani w wyżej wymienionym zakresie udzielili następujących odpowiedzi:
  
     
 
Picie alkoholu po wyjściu na wolność
  • pełna abstynencja - 7 osób
  • jednorazowe picie piwa -1 osoba
Korzystanie ankietowanego z form leczenia odwykowego
  • żadna forma leczenia - 2 osoby
  • brak odpowiedzi - 2 osoby
  • udział w grupach terapeutycznych - 1 osoba
  • poradnia odwykowa - 2 osoby
  • leki typu Disulfiram - 1 osoba
Udział ankietowanego w mityngach AA
Formy kontaktu
  • zaraz po wyjściu na wolność:
    • TAK - 5 osób
    • NIE - 3 osoby
  • aktualnie
    • TAK - 3 osoby
    • NIE - 4 osoby
    • BRAK ODP. - 1 osoba
  • REGULARNOŚC UDZIAŁU W SPOTKANIACH AA:
    • regularnie - 2 osoby
    • brak odpowiedzi -1 osoba
    • sporadycznie - 1 osoba
    • częściej niż raz w tygodniu - 1osoba
     
 
Ważną kwestią ankiety ewaluacyjnej była ocena programu "Duet" przez jego byłych beneficjentów dokonana z perspektywy czasu. Osobom ankietowanym zadano pytania:
  
 
  • jak długo osadzony pracował w Domu Pomocy Społecznej,
  • jakie były oczekiwania przed rozpoczęciem pracy w Domu Pomocy Społecznej,
  • czego nauczyła cię praca z osobami niepełnosprawnymi,
  • jak oceniasz współpracę z personelem DPS – u,
  • co zmieniłbyś w programie "Duet".
  
 
W zakresie oczekiwań w stosunku do pracy z osobami niepełnosprawnymi przed jej rozpoczęciem, pojawiły się następujące odpowiedzi:
  
 
  • oderwanie od monotonii życia więziennego,
  • potrzeba poczucia się potrzebnym,
  • kontakt z osobami na wolności,
  • przebywanie w warunkach wolnościowych,
  • strach przed pracą z osobami niepełnosprawnymi,
  • praca z niepełnosprawnymi wpłynie na wcześniejszą wokandę i warunkowe zwolnienie,
  • poznanie atrakcyjnych i nowych miejsc w trakcie wycieczek
  
 
Bardzo ważną kwestią w ocenie programu, jego wpływu na osadzonych był sam kontakt z osobami niepełnosprawnymi i personelem. Kontakt skazanych z osobami niepełnosprawnymi, upośledzonymi umysłowo i fizycznie, poprzez codzienną pracę opiekuńczą z nimi jak i kontakt z personelem Domu daje możliwość osadzonym pracującym w Domu Pomocy Społecznej zrealizować wiele własnych potrzeb emocjonalnych. Doświadczenie kontaktu z innymi osobami (personelem), kontaktu z osobami niepełnosprawnymi, pracy w warunkach wolnościowych może być podstawą do przeformułowania pewnych zasad w sposobie myślenia i działania osadzonych, pracujących w Domu Pomocy Społecznej. Na pytanie, czego nauczyła cię praca z osobami niepełnosprawnymi, ankietowani udzielają następujących odpowiedzi:
  
 
  • tolerancji i wyrozumiałości,
  • cierpliwości,
  • spokoju i opanowania,
  • przekonania, że są osoby bardziej pokrzywdzone ode mnie,
  • innego spojrzenia na samego siebie,
  • akceptacji siebie, swoich wad jak i słabości,
  • pokory.
  
 
Określenia dotyczące relacji z personelem Domu Pomocy Społecznej generalnie zostały wysoko ocenione przez osadzonych, lecz warto wskazać na obecność w ocenie tych relacji takich stwierdzeń jak brak zaufania czy obojętność. Ocena taka jest wynikiem pojedynczych kontaktów osadzonych z personelem, co w przypadku współpracy w tak dużej grupie ludzi wydaje się być kwestią naturalną.
  
 
Jak już zaznaczono, wszelkie doświadczenia kontaktu z personelem, kontaktu z osobami niepełnosprawnymi, pracy w warunkach wolnościowych mogą być podstawą do przeformułowania pewnych zasad w sposobie myślenia i działania osadzonych, pracujących w Domu Pomocy Społecznej. Pozytywna ocena programu przez byłych jego beneficjentów staje się zatem jeszcze jednym powodem, dla którego program ten powinien być realizowany, a zawarte w nim cele są słuszne i społecznie uzasadnione. W pozytywny sposób byli osadzeni oceniają także pobyt w oddziale terapeutycznym Aresztu Śledczego. Na pytanie "jak oceniasz swój pobyt w terapii odwykowej" ankietowane osoby udzieliły następujących odpowiedzi:
  
 
  • bardzo korzystnie - 5 osób
  • dość korzystnie - 2 osoby
  • trudno mi to ocenić - 1 osoba
  
 
Jak można zauważyć z 8 osób, od których otrzymano ankiety ewaluacyjne, wszystkie deklarują abstynencję (poza jednym epizodem – wypicie piwa), co niewątpliwie można uznać za bardzo duży sukces nawet przy tak niewielkim czasie jaki minął od wyjścia z aresztu i zakończenia terapii odwykowej - średnio od 2 do 8 miesięcy. Jak wiadomo, osoby biorące udział w programie "Duet" to osoby uzależnione od alkoholu. Najważniejszą kwestią w ich resocjalizacji staje się zatem abstynencja, która jest warunkiem odbudowania pozytywnych relacji z najbliższym otoczeniem, załatwienia ważnych spraw życiowych, takich jak praca, mieszkanie itp. Ankietowanym osobom, uczestnikom programu " Duet", na podstawie omówionych ankiet udaje się realizować te najważniejsze sprawy życiowe. W pierwszej kolejności jest to życie w trzeźwości i efekty, jakie ta trzeźwość przynosi. Dlatego też kwestia dalszego leczenia, terapii odwykowej powinna być jedną z najważniejszych spraw dla tych osób, a konieczność dalszego leczenia należy wzmacniać u byłych alkoholików. W grupie ankietowanych, deklarujących swoją abstynencję po wyjściu na wolność, 3 osoby aktualnie uczestniczą w mityngach AA, a 1 osoba przyjmuje leki typu Disulfiram. Rozmowy specjalistów czy innych pracowników obu instytucji na temat dalszego leczenia odwykowego jest w tym momencie sprawą priorytetową. Abstynencja ankietowanych osób ma zasadniczy wpływ na ich sytuację życiową. Jak można zauważyć, byli osadzeni, uczestnicy programu w większości pracują, mieszkają z rodzinami lub utrzymują z nimi kontakt, odbudowują pozytywne relacje z najbliższymi członkami rodziny i z najbliższym otoczeniem czy wreszcie podejmują się dokształcania lub zmiany swoich kwalifikacji. Warto zaznaczyć, że dwóch beneficjentów programu pracuje w Domu Pomocy Społecznej z osobami niepełnosprawnymi (aktualnie są to już umowy o pracę; wcześniej były to umowy z Urzędem Pracy – prace interwencyjne).
  
 
Zmiana sytuacji życiowej byłych osadzonych ma niewątpliwie pozytywny charakter. Obserwujemy u tych osób (kontakty bezpośrednie, telefoniczne, ankieta) bardzo dużą chęć naprawy zaniedbanych relacji, poprawy sytuacji materialnej, zawodowej itp. Byli beneficjenci programu "Duet" mają wiele pomysłów na swoje dalsze życie pomimo istniejących utrudnień, których są świadomi. Wszelkie te zmiany czy deklaracje zmian muszą być jednak wzmacniane, a byli osadzeni powinni być objęci wsparciem i dalszym terapeutycznym oddziaływaniem, w celu ich utrwalenia.
  
     
 

Wnioski:

  
 
Od września 2002 do października 2003 roku w programie wzięło udział 19 skazanych, z czego 10 otrzymało warunkowe przedterminowe zwolnienie z odbywania dalszej części kary pozbawienia wolności.
 
 
Współpraca Aresztu Śledczego z Krakowa - Podgórza z Domem Pomocy Społecznej z Łanowej pokazała, że dwie bardzo różne instytucje, o całkowicie innym profilu działania, mogą się spotkać realizując wspólny program i osiągać założone cele.
  
 
Podstawowe korzyści, jakie płyną z tej współpracy dla Domu Pomocy Społecznej to zyskanie dodatkowych pracowników, co sprzyja udoskonaleniu jakości świadczonych usług na rzecz osób niepełnosprawnych. Areszt Śledczy natomiast, poprzez możliwość zatrudnienia skazanych w Domu ma możliwość udoskonalenia metod readaptacji osadzonych.
  
 
Spotkanie tych dwóch instytucji w ramach programu "Duet" niesie ze sobą obawy i zagrożenia w kręgach obu środowisk. Doświadczenia w realizacji programu pokazały, jakich obaw i zagrożeń można się spodziewać, ale także nauczyły jak im przeciwdziałać. Obawy, jakie pojawiły się wśród personelu Domu i rodziców osób niepełnosprawnych wynikały z lęku, niewiedzy i z nieznajomości zagadnień dotyczących pracy ze środowiskiem przestępczym oraz były wynikiem ugruntowanej w społeczeństwie wiedzy i przekonań dotyczących więźniów. W toku przygotowań do programu, prowadzonych szkoleń, a przede wszystkim w trakcie wspólnej pracy obawy te stopniowo malały.
 
 
Ze strony pracowników Aresztu Śledczego istniały obawy dotyczące przede wszystkim tego, czy osadzeni nie zrezygnują z powierzonych im obowiązków, czy podołają wymogom. Pierwsze tygodnie pracy skazanych z osobami niepełnosprawnymi oraz obserwacja i liczne konsultacje osadzonych z zespołem specjalistów wpłynęły na zmniejszenie tych obaw. Osadzeni wielokrotnie podkreślali swój lęk dotyczący tego, jak zostaną potraktowani w miejscu pracy. Życzliwe przyjęcie przez pracowników Domu Pomocy Społecznej pomogło im w szybkiej aklimatyzacji do nowego miejsca, warunków i wymogów pracy.
 
 
Program "Duet" jest przedsięwzięciem niekonwencjonalnym, pionierskim, w związku z czym nie było możliwości czerpania doświadczeń z podobnych inicjatyw. Twórcy programu mają także świadomość istniejących zagrożeń, wynikających przede wszystkim z dużego marginesu swobody dla skazanych. Pomimo tych zagrożeń idea programu oraz spodziewane efekty przekonują do celowości kontynuowania programu.
  
 
Mówiąc o efektach realizacji programu "Duet" nie można pominąć szerokiego zainteresowania mediów publicznych: telewizji, prasy, radia. Wizerunek więźnia w polskim społeczeństwie jest dość jednoznaczny: przestępca ma ponosić surową karę najlepiej w więzieniu o ostrym rygorze. Takie spojrzenie na problem przestępczości jest tylko częściowo uzasadnione. Izolacja więzienna ma ściśle ograniczone ramy czasowe, większość skazanych po 2 - 3 latach wraca do społeczeństwa. Sam pobyt w więzieniu nie oznacza automatycznie zmiany osobowości skazanych, a z całą pewnością tak nie jest w przypadku osób uzależnionych od alkoholu. Dzięki mediom społeczeństwo polskie mogło zobaczyć, że skazani potrafią czynić także rzeczy dobre i nie należy zamykać im drogi powrotu do życia w społeczeństwie. Realizacja programu daje szansę na zmianę negatywnego obrazu więźnia a także stwarza możliwość poprawy wizerunku więziennictwa w odbiorze społecznym. Program ten jest także praktyczną formą przeciwdziałania izolacji i marginalizacji potrzeb osób niepełnosprawnych.
  
 
Program "Duet" jest szansą na zatrudnienie skazanych, absolwentów programu w podobnych placówkach. Stwarza on możliwość powrotu do społeczeństwa osobom, które z różnych przyczyn znalazły się na marginesie życia społecznego. Kładzie nacisk na edukację i aktywizację środowisk wykluczonych społecznie.
 
 
POCZ