spis treści - rozdziały 1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - bibliografia - wykaz jaskiń - spis grotołazów

ROZDZIAŁ DRUGI


MIEJSCE  TOPONIMII   JASKINIOWEJ  W  BADANIACH TOPONOMASTYCZNYCH.   ANALOGIE  MIĘDZY NAZEWNICTWEM  JASKINIOWYM  I  MIEJSKIM.




    Toponomastyka jest niezwykle rozbudowaną i bogatą dziedziną onomastyki. Problemy etymologii nazw geograficznych nurtowały już starożytnych. Wraz z narodzinami językoznawstwa indoeuropejskiego w I połowie XIX w. onomastyka (a więc także toponomastyka) wyodrębniła się jako niezależna dziedzina badań. Pośród licznych prac niemieckich, czeskich i rosyjskich onomastów pojawiły się analizy dotyczące słowiańskich nazw terenowych i pierwsze próby klasyfikacji. Pod koniec XIX w. udział w badaniach onomastycznych zaznaczyli Polacy. Po 1918 roku, dzięki aktywności uniwersytetów, dziedzina badań onomastycznych rozwijała się intensywnie. Później, z inicjatywy Witolda Taszyckiego, zaczęły się ukazywać toponomastyczne monografie regionów, cenne rozprawy o nazwach miejscowych, czasopisma specjalistyczne. Witold Taszycki i Stanisław Rospond stworzyli dwie klasyfikacje słowiańskich nazw miejscowych, do których nawiązuje dziś większość autorów.
    Toponomaści zajmują się nazewnictwem miast, wsi, gór, rzek, lądów, mikrotoponimami. Nazewnictwo wewnątrzjaskiniowe jest obszarem niemal dziewiczym, jak dotąd powstała jedna tylko praca na ten temat: artykuł Magdaleny Kapełuś „Toponimia jaskiniowa” zamieszczony w „Onomastyce”.1 W swoim artykule autorka zajmuje się dość skromnym ilościowo materiałem (ograniczenia objętościowe artykułu) z terenu Tatr Polskich, sklasyfikowanym według kryterium formalnego. „Próba zastosowania jednej z istniejących klasyfikacji toponimów (np. Rosponda, Taszyckiego czy Kornaszewskiego) dotyczącej nazw obiektów geograficznych powierzchni ziemi do nazw wewnątrzjaskiniowych wykazała, że żadnej z nich nie można dopasować bez wprowadzenia kilku przynajmniej zmian. Oznacza to, że praktycznie trzeba stworzyć nieco odrębną, nową typologię (opartą oczywiście na ogólnie przyjętych zasadach), jak zresztą dzieje się w przypadku prób klasyfikacji każdej nowej grupy nazw” 2 - pisze Magdalena Kapełuś. Do podobnych wniosków dochodzi zresztą Kwiryna Handke w odniesieniu do systemu nazewnictwa miejskiego: „Po kilku próbach klasyfikacji nazewnictwa miejskiego i zastosowania przez badaczy różnych rozwiązań porządkujących z pewnością można skonstatować, że nazewnictwo miejskie nie daje się ująć w ramy wcześniejszych klasyfikacji stworzonych dla nazewnictwa miejscowego czy dla nazewnictwa terenowego, co w rezultacie prowadzi do konieczności poszukowania odmiennych, oryginalnych rozwiązań. Trudności wynikają z niespójności genetycznej i strukturalnej nazw występujących w zbiorze nazewnictwa miejskiego, który zwykle powstawał przez wieki.” 3

Klasyfikacja Magdaleny Kapełuś przedstawia się następująco:

I.  Nazwy prymarne
1. wyrazy pospolite topograficzne
- „Kaskady” w Jaskini Miętusiej, „Korkociąg” w Jaskini Zimnej i w Miętusiej, „Lodospad” w Jaskini Lodowej w Ciemniaku
2. nazwy przeniesione
- „Marszałkowska” w Jaskini Miętusiej, „Miedzianka” w Jaskini Miętusiej, „Szczekociny” w Jaskini Miętusiej           
3. nazwy motywowane kulturowe (wyrazy pospolite)
- „Chatka” w Jaskini Miętusiej
4. Nazwy metaforyczne (skojarzeniowe)
- „Wyżymaczka” w Jaskini Bandzioch Kominiarski, „Magiel” w Jaskini Wielkiej Litworowej,  „Autostrada” w Jaskini Miętusiej, „Ślizgawka” w Jaskini Miętusiej, „Bazylika” w Jaskini Bańdzioch Kominiarski, „Ambona” w Jaskini Bańdzioch Kominiarski
5. nazwy żartobliwe
- „Dupcynger” w Jaskini Miętusiej, „Francszczelina” w Jaskini Miętusiej
 II.  Nazwy dwuwyrazowe
1. rzeczownik + rzeczownik
1.1. nazwy odosobowe
1.1.1. od nazwisk, imion lub przezwisk odkrywców
- „Studnia Flacha” w Ptasiej Studni, „Syfonik Kaczanosia” w Jaskini    Miętusiej
1.1.2. od miejsca pochodzenia odkrywców
- „Sala Zakopiańczyków” w Jaskini Śnieżnej, „Zawał Częstochowiaków” w Jaskini Miętusiej
1.1.3. od organizacji, do której należeli odkrywcy
- „Syfon KKTJ” w jaskini Bańdzioch Kominiarski
1.2. nadawane na cześć lub ku pamięci
1.2.1. osób (nie będących odkrywcami)
- „Studnia Taty” w Ptasiej Studni
- „Syfon Zwolińskich” w Jaskini Miętusiej
- „Studnia Szywały” w Jaskini nad Kotlinami
1.2.2. od organizacji
- „Zacisk PKF” (Polskiej Kroniki Filmowej) w Jaskini Miętusiej
1.3. od okoliczności odkrycia
- „Syfon Marwoj” w Jaskini Miętusiej
1.4. inne
- „Sala Złomisk” w Jaskini Zimnej
- „Studnia” i „Komin Maurycego” w Jaskini Zimnej
- „Próg Męczęnników” w Jaskini Miętusiej
- „Partie Tehuby” w Jaskini Czarnej
2. rzeczownik + przymiotnik
2.1. kolory
- „Jeziorko Szmaragdowe” w Jaskini Czarnej i Miętusiej
2.2. inne przymiotniki
- „Sala Długa” w Jaskini Miętusiej; „Jeziorko Gotyckie” w Jaskini Miętusiej
2.3. przymiotnik utworzony od nazwy miasta lub państwa (najczęściej miejsca pochodzenia odkrywców)
- „Partie Wrocławskie” w Jaskini Zimnej, „Komin Węgierski” w Jaskini Czarnej
2.4. od daty odkrycia
- „Studnia Imieninowa” w Jaskini Czarnej
- „Partie Wielkanocne” w Jaskini Wielkiej Litworowej
- „Ciągi Jubileuszowe” w Jaskini Miętusiej
3. rzeczownik + wyrażenie przyimkowe
- „Sala bez Stropu” w Jaskini Miętusiej
- „Sala z Mostami” w Jaskini Miętusiej
- „Korytarz pod Łukami” w Jaskini Zimnej
- „Dziurka za Kredensem”
- „Salka pod Matką Boską” w Jaskini Miętusiej
4. liczebnik + rzeczownik
- „Pierwszy Biwak”, „Drugi Biwak” w Jaskini Śnieżnej
- „Pierwszy Płytowiec”, „Drugi Płytowiec” w Jaskini Wielkiej Litworowej
- „Pierwsza Pięćdziesiątka”, „Druga Pięćdziesiątka” w Jaskini Wielkiej Litworowej
- „Czwarte Dno”, „Piąte Dno”, „Szóste Dno”, „Siódme Dno” w jaskini Bańdzioch Kominiarski
5. przymiotnik + rzeczownik
5.1. kolory
- „Biały Komin” w Jaskini Zimnej, „Czarne Kaskady” w Jaskini Czarnej
5.2. inne przymiotniki
- „Fałszywa Czterdziestka” w Ptasiej Studni, „Deszczowa Jedenastka” w Ptasiej Studni, „Krucha Dwudziestka” w Jaskini Śnieżnej; „Smukła Osiemnastka” w Jaskini Wielkiej Litworowej, „Ciasne Kominy” w Jaskini Miętusiej, „Wszawe Kominy” w Jaskini Miętusiej, „Stara Komora” w Jaskini Zimnej, „Stare Dno” w Jaskini Bańdzioch Kominiarski
5.3. metaforyczne (skojarzeniowe)
- „Kamienny Las” w Jaskini Miętusiej
5.4. przymiotnik utworzony od nazwy miasta lub państwa (najczęściej miejsca pochodzenia odkrywców)
- „Warszawskie Kaskady” w Jaskini Śnieżnej, „Krakowskie Kominy” w Jaskini Śnieżnej, „Wrocławski Korkociąg” w Jaskini Zimnej
 III.  Nazwy wielowyrazowe
1. od daty odkrycia
- „Korytarz Trzech Króli” w Jaskini Miętusiej
2. od okoliczności odkrycia
- „Syfon Zielonego Buta” w Jaskini Miętusiej
- „Sala Marzenie Prezesa” w Jaskini Marmurowej
3. metaforyczne (skojarzeniowe)
- „Zacisk  Klasy Lux” w Ptasiej Studni
- „Korytarz Wygasłych Wulkanów” w Jaskini Zimnej

    Artykuł Magdaleny Kapełuś poza opisaną klasyfikacją, zawiera cennne uwagi natury ogólnej. W rozdziale dotyczącym analizy formalnej nazw korzystam z pomysłów klasyfikacyjnych autorki, przyjmuję również część jej definicji terminów speleomorfologicznych (w części słownikowej). W przeciwieństwie do niej skłaniam się jednak ku genetyczno-semantycznemu ujęciu materiału, analizując proces jego powstawania oraz kwestię motywacji semantycznej (i jej braku). W pracy nad tym szczególnym systemem nazewniczym takie kryterium wydaje mi się właściwe. Na poparcie mojego stanowiska pozwolę sobie po raz drugi przytoczyć słowa Kwiryny Handke „…w nazewnictwie miejskim najistotniejszy jest podział nadrzędny oparty na kryterium motywacji semantycznej i braku tej motywacji, a wszelkie inne podziały wewnętrzne, oparte na kryteriach semantycznym, strukturalnym i funkcjonalnym, mają w klasyfikacji przede wszystkim charakter porządkujący. Ze względu na różnorodny materiał nazewniczy, jakim jest zbiór nazewnictwa miejskiego, z reguły nie prowadzą one do konsekwentnego i wyczerpującego podziału całości zbioru nazewnictwa miejskiego na grupy, klasy, podklasy itp., przeprowadzonego zwłaszcza w planie synchronii…” 4
    Nie przypadkowo powołuję się na opinię autorytetu w dziedzinie nazewnictwa miejskiego. Poszukując, pośród istniejących systemów nazewniczych, najbardziej zbliżonego charakterem i sposobem powstawania do zbioru speleonimów zauważyłam, że liczne analogie istnieją właśnie między nazwami wewątrzjaskiniowymi i nazwami ulic, placów i innych obiektów. Wśród typowych cech systemu nazewnictwa miejskiego Kwiryna Handke wymienia między innymi kategorialną i formalną wielorakość elementów, niejednorodność genetyczno-motywacyjną, sposób występowania antroponimów, wreszcie rozbieżność między systemem jako układem teoretycznym, a jego realizacją w akcie mówienia (dominacja struktur eliptycznych). 5 Są to cechy wspólne porównywanych przeze mnie systemów.
    W obydwu nazwy nadawane są współcześnie (w nazewnictwie miejskim część z nich), w miarę pojawiania się nowych obiektów. Jak wykażę później, istnieje w nich również wiele analogicznych kategorii semantyczno-motywacyjnych, a także podobieństwa w strukturze nazw. Widocznie analogie miejsko-jaskiniowe objawiają się także w obszarach pozajęzykowych, skoro takie właśnie skojarzenie nasunęło się autorowi artykułu o jaskiniach adresowanego do czytelników, którzy nie mieli sposobności poznania podziemnych tajemnic: „Rozmaitość świata jaskiniowego powoduje, że najlepszym wydaje się być porównanie go do miasta - z ulicami, placami, parkami, osiedlami, hotelami itp. […] chodząc po jaskini człowiek zwykle czuje się jak turysta w obcym, niezwykle zabytkowym i pięknym mieście.” 6 Być może owa „miejska” atmosfera jaskiń nie pozostaje bez wpływu na charakter nadawanych nazw.
    Od Kwiryny Handke przejęłam podział główny na nazwy motywowane i niemotywowane semantycznie oraz nawiązujący do teorii Rozwadowskiego podział na struktury dwuczłonowe i jednoczłonowe. 7 Wykorzystałam także klasyfikację i wnioski autorów „Toponimii Kielc” 8 oraz uwagi Franciszka Nowaka z pracy o nazwach ulic i placów Bydgoszczy. 9 Poniżej przytaczam podział toponimów w Kielcach zaproponowany przez Władysława Dzikowskiego i Danutę Kopertowską: 10


I.  Nazwy topograficzne
A. Nazwy motywowane
1. nazwy kierunkowe
a) w formie przymiotników (np. Białogórska, Czarnowska)
b) w postaci wyrażenia przyimkowego (ul. Do Gazowni)
c) w postaci wyrażeń syntaktycznych (Aleja na Stadion, Droga do Chęcin)
2. Nazwy przejęte od istniejących na danym terenie nazw miejscowych tj. nazw części miasta, rzek, wzniesień, pól
a) w formie rzeczowników (np. ul. Biesak, Jarząbek)
b) w formie przymiotników (ul. Bruszniowa, Silnicza)
c) w postaci zestawień właściwych (np. ul. Koźle Rogi, Piaski Małe)
d) w postaci zestawienia bliźniaczego (ul. Sieje-Dąbrowa)
e) w postaci wyrażeń przyimkowych (ul. Na Ługach, Pod Telegrafem)
f) w postaci wyrażenia syntaktycznego (Piaski nad Rzeką)
3. Nazwy związane z ukształtowaniem terenu i rodzajem podłoża
a) w formie rzeczowników (ul. Jeziorko i Stawki)
b) w formie przymiotników (np. ul. Dolna, Rzeczna)
c) w postaci zestawienia właściwego w gen. plur. (ul. Siedmiu Źródeł)
4. Nazwa związana z florą w formie przymiotnika (ul. Leśna)
5. Nazwy charakterystyczne z uzasadnieniem w terenie
a) w formie rzeczowników (ul. Przecznica, Przejazd)
b) w formie przymiotników (ul. Peryferyjna, Tylna, Wąska)

B. Nazwy niemotywowane
1. Nazwy związane z florą i fauną
a) w formie rzeczownika w nom. plur. (ul. Skowronki)
b) w formie przymiotników (np. ul. Jaskółcza, Ptasia, Żytnia)
2. Nazwy charakterystyczne bez motywacji terenowej w formie przymiotników (np. ul. Granitowa, Polna, Śliska)

II  NAZWY KULTUROWE
A. Nazwy motywowane
1. Nazwy kojarzące się z byłymi lub istniejącymi do dziś w Kielcach obiektami kultury materialnej
a) w formie rzeczowników (np. ul. Bocznica, Giętówka, Grobla)
b) w formie przymiotników (np. ul. Fabryczna, Mostowa)
c) w postaci zestawień właściwych w gen. sing. (np. Plac Panny Marii, ul. św. Wojciecha)
d) w postaci wyrażenia przyimkowego (ul. Za Torem)

B. Nazwy niemotywowane
1. Nazwy pamiątkowe nadawane dla uczczenia ludzi, faktów i instytucji
a) w formie rzeczowników w gen. sing. (ul. Romualda, Plac Niepodległości)
b) w formie rzeczowników w gen. plur. (np. ul. Gwarków, Jędrusiów, Kolejarzy)
c) w formie przymiotników (np. ul. Giserska, Kwarciana, Piastowska, Urzędnicza)
d) w postaci zestawień właściwych w gen. sing. (np. ul. Armii Czerwonej, Bolesława Chrobrego, Karola Szymanowskiego)
e) w postaci zestawień właściwych w gen. plur. (np. Aleja Dziewięciu Wieków Kielc, ul. Górników Staszicowskich)
2. Nazwy upamiętniające postacie literackie i legendarne
a) w formie rzeczowników w gen. sing. (ul. Dąbrówki, Lecha, Rzepichy)
b) w postaci zestawienia właściwego w gen sing. (ul. Kubusia Puchatka)
3. Nazwy pamiątkowe utworzone od nazw geograficznych
a) w formie rzeczowników (np. ul. Podlesie, Zamość)
b) w formie przymiotników (np. ul. Beskidzka, Częstochowska, Małopolska, Świętokrzyska)
4. Nazwy charakterystyczne bez motywacji w terenie, nierzadko przeniesione z innych miast
a) w formie rzeczownika w nom. sing. (np. ul. Widok, Wygoda, Zgoda)
b) w formie przymiotników (np. ul. Braterska, Dobra, Miła, Turystyczna)
c) w postaci zestawienia właściwego w nom. sing. (ul. Nowy Świat)



_____________________________________________________________

PRZYPISY DO ROZDZIAŁU DRUGIEGO
   
1. Magdalena Kapełuś, Toponimia jaskiniowa. Onomastica XXXIV, 1989, s.84.

2. ibidem

3. Kwiryna Handke, Nazewnictwo miejskie. Szkic teoretyczno-metodyczny, (w:) Nazewnictwo miejskie, Poznań 1989, s.26.

4. ibidem, s.27

5. ibidem

6. Witold Jokiel, Do jaskiń!!! Leasing nr 8, sierpień 1994.

7. K. Handke, Nazewnictwo…

8. Władysław Dzikowski, Danuta Kopertowska, Toponimia Kielc. Nazwy części miasta i obiektów fizjograficznych oraz nazwy ulic i placów. Warszawa - Kraków 1976.                                                        

9. Franciszek Nowak, Semantyczne i słowotwórcze typy nazw ulic Bydgoszczy, (w:) Nazewnictwo miejskie, Poznań 1989.

10. W Dzikowski, D. Kopertowska, Toponimia…

spis treści - rozdziały 1 - 2 - 3 - 4 - 5 - 6 - bibliografia - wykaz jaskiń - spis grotołazów